فصل ششم‌در علم حصول قبلًا دانسته شد كه قسمى از علم ، عبارت از صورت و ماهيت معلوم كه نزد عالم حاصل مىشود ، و عين وجود خارجى نزد عالم حاصل نمىگردد ؛ و گفتيم وجود اين قسم از علم بالضروره معلوم است . مراد ما از اين كه صورت معلوم ، حاصل مىشود نه وجود خارجى آن ، اين است كه موجود خارجى كه آثار مطلوبه ، در ظرف وجود خارج ، بر آن مترتّب است ، حصولى نزد عالم مىيابد كه آن آثار بر آن مترتب نيست ، يعنى با وجود ذهنى تحقق مىيابد كه در مبحث وجود ذهنى روشن شده است . و آن امرى كه گاهى با وجود خارجى موجود مىشود و آثارش بر آن مترتب است و گاهى با وجود ذهنى موجود مىشود و آثارش بر آن مترتب نيست ، همان ماهيت است كه در جواب ما هو ، حمل مىشود ، و ماهيت غير از وجود است ، ولى به تبع و طفيل وجود ، نوعى تحقق و موجوديت براى آن پديد مىآيد . توضيح مطلب به اين تقرير است كه صور علميه خصوصاً صور كليّه مجرد از ماده است ، و لازم چنين موجوداتى ، قيام به ذوات خويش و ترتب آثارشان بر آنها در ظرف مذكور - كه ظرف وجود خارجى آنهاست - مىباشد ؛ ولى نفس به واسطهء اضافه و ارتباطش با خارجى كه از طريق حواس بر آن مشرف است و مىپندارد كه صور